Slim bedacht: Circulaire weg ‘as a service’

Nooit meer weg

We vinden het vanzelfsprekend dat de wegen en bruggen in Nederland tiptop in orde zijn. Echter, al dat bouwen, onderhouden en slopen om onze infrastructuur bij de tijd te houden eist zijn tol. Uitputting van grondstoffen en een hoge CO2-uitstoot zijn dagelijkse koek. Circulariteit in de infrasector sneller vlot trekken is dus zeer belangrijk. Maar hoe kun je een forse minimalisering van grondstoffen en optimaal hergebruik van materialen realiseren? Sweco, TU Delft samen met Dura Vermeer, ABN AMRO, NWB, diverse gemeenten en provincies zien kansen om met het ‘as a service’-principe circulariteit in de infrasector te vergroten.

Daan Schraven, universitair docent aan de TU Delft en Twan Cortenraede, Adviseur duurzame gebiedsontwikkeling bij Sweco onderzoeken dit in het partnerprogramma Circulaire weg ‘as a service’.

1. Waarom is ‘infra-as-a-service’ een slim idee om te onderzoeken?

Daan: “De missie van de circulaire economie is het efficiënter omgaan met onze grondstoffen. Het as-a-service-principe biedt hier mooie kansen voor. Je betaalt hier namelijk niet meer voor een product, maar voor een dienst. En dat is vaak veel duurzamer. Denk aan Airbnb of een leenauto in een wijk. Hier gebruik je de woning of de auto zo efficiënt en maximaal mogelijk, maar ook voorkom je daarmee voor een groot deel de aanschaf van nieuwe producten. Dus wat als je in dit principe in de infra toepast? Werken diezelfde beloftes dan ook voor wegen en bruggen? Reden genoeg voor Dura Vermeer om vooruitstrevende partijen te verzamelen en dit uit te proberen.”

2. Wat maakt een ‘infra-as-a-service’ contract zo anders?

Twan: “Je ziet dat circulariteit in aanbestedingen van harde infra nu vooral gaat over de aanlegfase. Wat kun je dan zo circulair mogelijk doen qua materiaalgebruik? Wat as-a-service anders maakt, is dat je ook kijkt naar de lange termijn. De verantwoordelijkheid van de aannemer om te zorgen voor goed functionerende en duurzame weg, gaat dan nog lang na het aanleggen door. Sterker nog, tijdens het contract is hij zelfs de economisch eigenaar van de weg. Dit prikkelt de aannemer om naar de hele levensduur van die weg te kijken en duurzame keuzes te maken. Als hij dan kiest voor materialen met een langere levensduur, is dat voor hem een voordeel maar ook goed voor de circulaire economie.

Daan: “De dienstverlener heeft veel meer vrijheid om te ondernemen. Dat is de consequentie van een ‘as-a-service’ model. Binnen de duidelijk aan de voorkant gemaakte afspraken is hij vrij om zelf keuzes te maken. Bijvoorbeeld waar hij wel of niet in investeert. Eigenlijk zegt de opdrachtgever: ‘Dit is de dienst die ik graag wil. Ik bemoei me niet hoe je hem invult. Ik betaal een vast bedrag per maand. Ik verwacht vanaf dag 1 dat ik de dienst geleverd krijg zoals ik hem wil.’ Aan de aannemer of het consortium dat ‘ja’ zegt, de taak om dat te realiseren.

3. Tot nu toe is de overheid eigenaar van de Nederlandse wegen. Hoe werkt dat wisselen van eigenaar?

Daan: “Dit is echt een primeur in de harde infra. Bij bijvoorbeeld een DBFM-contract (Design-Build-Finance-Maintain) probeert de aannemer het onderhoud zo te plannen dat de weg tot einddatum spik en span is en geeft dan het wegbeheer terug. Hij hoeft dus niet na te denken over wat er daarna met de weg gebeurt. Bij ‘as-a-service’ ligt het economisch eigenaarschap van de weg bij de aannemer. Deze hoeft hij dan niet voor 0 euro terug te geven aan de overheid bij afloop van het contract. De overheid koopt namelijk de weg terug op basis van een waardebepaling. Dit kan meevallen of tegenvallen. Dus de aannemer wil natuurlijk zorgen dat die restwaarde zo hoog mogelijk is, met zo min mogelijke kosten. De hypothese is dat dit leidt tot meer circulariteit.”

4. Wat maakt jou hier zo enthousiast over?

Daan: “Al vanaf het prilste begin ben ik betrokken bij het ontwikkeltraject om dit nieuwe concept neer te zetten. Dat is als wetenschapper gewoon smullen. Je kent het debat en weet waar de kennishiaten zitten. Het is een zeldzaamheid dat je als bedrijfseconoom, wat ik ben, dan ook de kans krijgt om in het veld daar zelf iets van te gaan vinden met bewijs. Dit is gewoon een ‘one time opportunity’. Dus ik spring daar vol in.”

Twan: “Hoe werkt zo’n theoretisch model nou echt in de praktijk? Dat vind ik persoonlijk interessant om over mee te denken én om het stapje voor stapje met gebruik van onze kennis en ervaring ook echt toepasbaar te maken. Samen met collega Richard Koops heb ik interviews met opdrachtgevers en -nemers bij alle pilot projecten van de afgelopen twee jaar gedaan. Zo hebben we voor verschillende type assets de praktische lessons learned en de persoonlijke ervaringen opgehaald. Erg nuttig en het geeft een mooie wisselwerking met het theoretische werk van Daan.”

5. Kun je dit bij ieder infrastructureel werk in Nederland toepassen?

Twan: “In principe kun je het overal toepassen. Het is alleen niet altijd praktisch haalbaar. Een brug heeft bijvoorbeeld een levensduur van 100 jaar, een contract afsluiten voor 100 jaar is toch iets te spannend. Door de langere doorlooptijd en het soort afspraken die je aan de voorkant moet maken bij een as-a-service contract zien we in deze fase van ons onderzoek met name kansen bij infrastructurele assets in een niet al te complexe omgeving met weinig partijen. Bij de pilot met wegverlichting langs een provinciale weg voor de Provincie Noord-Brabant zien we een systeem met ledverlichting dat de levensduur verlengt en gedimd wordt op gezette tijden. Dit is al een efficiëntieslag waar ze duurzame winst mee pakken. Dit in tegenstelling tot de pilot om van de drukke Croeselaan in het hart van Utrecht de meest duurzame weg te maken waar het lastiger bleek om een dergelijk een nieuw concept te proberen. Op de lange termijn, als we meer weten en écht beter snappen hoe het werkt, dan kun je meer complexiteit toevoegen.”

Daan: “De hoofdvraag die TU Delft behandelt is: met welke randvoorwaarden kan ‘infra-as-a-service’ meer maatschappelijke waarde bereiken? Specifiek gericht op circulariteit versus levenscycluskosten. Zo is het bepalen van de restwaarde van een asset aan het einde van het as-a-service contract een heikel punt. De wijze waarop is momenteel nog niet gespecificeerd of gestandaardiseerd terwijl deze fundamenteel is voor de positieve werking op circulariteit. Daar zijn we dus nog niet over uitgeschaakt.”

6. En hoe nu verder met ‘infra-as-a-service’?

Twan: “We bieden de opgedane kennis van de pilots gebundeld in een handreiking aan. Hierin vind je welke succesfactoren we nu al kunnen zien en ook waar je op moet letten. Een deel is nog niet helemaal uitgekristalliseerd, maar het geeft je wel een goede basis als je met as-a-service aan de slag wilt gaan.”

Daan: “Onze rapportage volgt in april. Deze gaat wat verder dan de handreiking, al komen de interviews hier ook in. Mijn collega onderzoeker Dominika Teigiserova en ik moeten nog wat dingen samenbrengen en dan hebben we hopelijk een antwoord op de vraag wat de randvoorwaarden zijn om hier een succes van te maken. Daar kijk ik enorm naar uit, want het is iets waar ik me al drie jaar voor inzet.”

Wil je bij de primeur zijn?

Neem deel aan onze workshop op 9 februari 2022 van 10:00 – 11:00 uur.