Inzicht in reisgedrag als basis voor een eerlijk en veilig ov
Betaalmoraal openbaar vervoer
Sinds de coronaperiode steeg het aantal reizigers zonder geldig kaartje flink. Nu de conducteurs hun controles weer volledig hebben opgepakt, blijkt dat betaalconflicten vaak de bron zijn van incidenten in de trein, bus of tram. In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, DOVA en de ov-vervoerders zocht Sweco uit waarom reizigers wel of niet betalen voor hun reis en welke maatregelen de betaalmoraal kunnen verbeteren.
Projectinformatie
Klant
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, DOVA en ov-vervoerders
Locatie
Landelijk
Expertise
SDGs
Onderzoek naar zwart rijden in de praktijk
Waarom mensen zwart rijden in het openbaar vervoer, is zelden eenvoudig te verklaren. Onderzoek van Sweco laat zien dat betaalgedrag wordt beïnvloed door meerdere factoren:
- de kans op controle
- de prijs van het ov
- onduidelijkheid over regels en tarieven
- situationele en sociale omstandigheden
Door beter in te spelen op dit gedrag kunnen vervoerders de betaalmoraal verbeteren en bijdragen aan een veiliger en toegankelijker ov.
Sweco koos voor een gecombineerde onderzoekaanpak waarin gedragsinzichten uit de praktijk zijn gekoppeld aan kwantitatieve analyse. Onze onderzoekers liepen mee met de kaartcontrole. Deze vernieuwende aanpak van participatief observeren maakte het mogelijk om niet-betalende reizigers van dichtbij te gade te slaan. Ook bood dit een unieke kans voor gesprekken met de professionals die dagelijks met deze problematiek te maken hebben: de conducteurs en controleurs.
Hoe onderzoek je betaalgedrag in het ov?
Naast de observaties in de praktijk hebben we vragenlijsten afgenomen onder betalende en niet betalende reizigers. Door de methoden naast elkaar te leggen, kwamen we tot verdiepende inzichten in gedrag, onderbouwd met cijfers. Zelden krijgt ons onderzoeksteam de kans om situaties direct met ervaringsdeskundigen op de werkvloer te bespreken en dit vervolgens kwantitatief te onderbouwen.
Door mee te reizen met controleurs kregen we een uniek inkijkje in betaalgedrag in de dagelijkse praktijk van het ov. Die combinatie van observaties en cijfers laat zien dat betaalgedrag zelden zwart-wit is en heeft voor mij weer bevestigd hoe belangrijk het is om in te zoomen op menselijk gedrag. – Elin de Bie, onderzoeker mobiliteit en gedrag bij Sweco
Welke maatregelen verbeteren betaalmoraal in het ov?
Vergroot de pakkans voor niet betalende reizigers
De kans op controle speelt een doorslaggevende rol bij de keuze om te betalen voor een vervoersbewijs. Omdat het opschalen van personeel niet altijd haalbaar is, ligt de oplossing in slimmere controlemethoden en de resultaten daarvan duidelijk te communiceren naar het publiek. Dit verhoogt de ervaren pakkans zonder dat de frequentie van de controles direct omhoog moet.
Geef duidelijke regels en informatie aan gebruikers van het ov
Onwetendheid veroorzaakt vaak onbedoeld zwartrijden. Verschillen in regels en tarieven per vervoerder zorgen voor verwarring. Goed informeren en bewuster maken van de betalingsverplichting via reisplanner-apps voorkomt veel van deze problemen. Hierdoor neemt de betaalbereidheid toe.
Een effectief boetebeleid verhoogt de betaalmoraal
Door de stijgende prijzen van ov-reizen verliezen de huidige boetes hun preventieve werking. Een herziening van de boetehoogte is daarom noodzakelijk. Een trapsgewijs systeem, zoals bij De Lijn in België, zorgt dat de sanctie zwaarder weegt voor wie vaker de regels overtreedt.
Met praktijkinzichten en kwantitatieve onderbouwing naar beter betaalgedrag
De combinatie van praktijkobservaties en een kwantitatieve onderbouwing leverden onze onderzoekers diepgaande inzichten op over menselijk gedrag in het ov. De focus op betere informatie, zichtbare controle en een gemoderniseerd boetebeleid biedt een krachtige route om de betaalmoraal te verbeteren. Dit draagt direct bij aan een toegankelijke en veilige reisomgeving voor zowel reizigers als ov-personeel. Bovendien is deze aanpak ook toepasbaar voor andere vormen van mobiliteit waar naleving en gedrag een rol spelen.
